<p>De dodenherdenking in Didam.</p>

De dodenherdenking in Didam.

(foto: Karin van der Velden)

Alles van waarde is weerloos, vrede en vrijheid zijn kostbaar

  Nieuwsflits

DIDAM - Terwijl de wind om de kerk giert, muzikanten van St. Jan uit Kilder schuilend op een balkon van het Albertusgebouw hun koralen spelen, staat een kleine groep mensen rondom het monument. Dat tijdelijk op een andere plek staat. 

door Karin van der Velden

In Didam spreekt wethouder Martin Som over het fundament van vrijheid. Hij vertelt over een Joodse opa, die zich na de oorlog schuldig voelde omdat hij overleefde. De generaties na hem zijn opgegroeid in het besef dat het bijzonder is om in vrede te leven. Een herdenking anders dan anders. Hieronder de toespraak die wethouder Martin Som voorlas in Didam en burgemeester Peter de Baat in ‘s-Heerenberg. 

Na 75 jaar vrijheid

Wat betekent vrijheid in Nederland, na 75 jaar vrijheid? Eén ding is zeker: vrijheid is nooit af. We blijven zoekende naar een evenwicht tussen individuele vrijheid en beperking daarvan in het maatschappelijk belang. Deze zoektocht is momenteel actueler dan ooit, ook voor ons in Montferland, nu er van ons gevraagd wordt dat we verantwoordelijkheid nemen en vrijheden inleveren om voor elkaar te zorgen.

Het fundament van vrijheid

Nu, 76 jaar na de Tweede Wereldoorlog, leven we in de grootste crisis sindsdien – regeringsleiders benadrukken met deze woordkeuze de uitzonderlijke impact van de pandemie. Bijzonder aan de coronacrisis is tegelijkertijd de wereldwijde verknoping: het gaat iedereen aan. Alle klokken staan nu even gelijk.

De crisis op wereldschaal dringt door tot in elk detail van ons dagelijks leven. De inperkingen van onze alledaagse en vanzelfsprekende vrijheden zijn ongekend. Natuurlijk, er is nu geen vijandelijke bezetting, geen buitenlandse tirannie. Corona gaat niet om genocide, niet om misdaden tegen de mensheid, niet om beperkingen van onze fundamentele burgerrechten, zoals vrijheid van meningsuiting, vergadering of het kiesrecht. En ook de sociale grondrechten zijn in stand. Het gaat vooral om aanzienlijke en langdurige inperkingen van onze bewegingsvrijheid. Maar ook die hebben diepe impact op ons psychische en sociale welbevinden, op ons gezins- en familieleven, en ook op ons sociale en verenigingsleven. En velen van ons lijden economisch, ondanks tientallen miljarden aan steun.

Het is een geheel nieuwe ervaring: verlaten winkelstraten, gesloten kantoren, dichte cafés, de dringende oproep om thuis te blijven en – tot voor kort ondenkbaar – zelfs een avondklok. Sinds de Tweede Wereldoorlog is de huidige crisis de eerste grootschalige confrontatie met vrijheidsbeperking van enkele generaties die zelf nooit oorlog hebben gekend.

‘Maar voor velen - ook in de huidige generaties - bleef de herwonnen vrijheid een rauw randje houden’

Vrijheid in het licht van de bevrijding

Met de bezetting door nazi-Duitsland verloor Nederland zijn soevereiniteit. Nederlandse burgers verloren op zeer uiteenlopende gebieden hun vrijheden. De bestaande rechtsstaat werd buiten werking gesteld. Geweld, honger en onderdrukking drongen steeds meer door in het alledaagse leven. Joden, Roma, Sinti en andersdenkenden werden vervolgd, gedeporteerd en op systematische wijze vermoord. Gelukkig waren er ook die in het Verzet gingen en die bijvoorbeeld onderduikers onderbrachten; in Montferland gebeurde dat op ruime schaal, vertellen oude mensen mij. Toen de geallieerden Nederland bevrijdden was er grote euforie: Na 5 jaar bezetting door nazi-Duitsland was Nederland in mei 1945 eindelijk weer vrij!

Maar voor velen - ook in de huidige generaties - bleef de herwonnen vrijheid een rauw randje houden. Luister naar dit verhaal van een jonge Nederlandse.

Het grote wachten

Natuurlijk had haar opa en diens familie al geleden. Maar onderduiken wilde hij nooit. Trots en met een rechte rug ging hij over straat. Met de Jodenster op zijn jas genaaid. Haar Joodse opa is gearresteerd, opgepakt en afgevoerd tijdens een razzia in 1943.

Nadat hij was opgepakt, werd haar opa op een boot met andere gevangenen het IJsselmeer overgezet. Hij had instinctief en uit overlevingsdrang en omwille van zijn eigen veiligheid zijn gele ster van zijn jas losgetrokken en over boord gegooid. Een medegevangene zag dat gebeuren en chanteerde haar opa; hij zou hem niet verraden in ruil voor eten dat haar opa aan die medegevangene zou afstaan. Weer aan wal werden ze allemaal op de trein gezet naar een doorgangskamp in de buurt van Keulen.

Daar aangekomen heeft haar opa zich geen 2 seconden bedacht. Hij zou ontsnappen, zijn vrijheid en zijn gezin weer tegemoet gaan. Zo gezegd, zo gedaan. Hij heeft de ongelooflijke moed getoond en een ontzettend groot risico genomen door een gat te knippen in het hek van het kamp. Samen met een andere, voor hem onbekende man, zijn ze door het gat gekropen en gevlucht. Zij zijn gaan lopen. En ze bleven lopen. Lopen, lopen, lopen, terug de grens over naar Nederland, terug naar Rotterdam.

Onderweg is hij door het oog van de naald gekropen bij het pontje bij Dieren. Alle mannen zonder Jodenster moesten aan de Duitse soldaten laten zien of ze besneden waren of niet. Zo ja, dan werd je ter plekke gefusilleerd. Haar opa trof een Duitse soldaat die hem tijdens deze controle indringend aan keek en hem een kort, bijna onzichtbaar knikje gaf waarmee hij haar opa toestemming gaf de pont op te gaan. Het klinkt misschien vreemd maar ook deze Duitse soldaat riskeerde hier zijn leven. Had één van zijn mede soldaten gezien dat hij een Jood redde, dan hadden zowel de Duitse soldaat als haar opa het niet overleefd. Wat een mazzel. Weer een stuk dichter bij zijn gezin en zijn vrijheid.

Drie lange weken duurde zijn voettocht vanaf zijn ontsnapping uit het doorgangskamp bij Keulen tot aan zijn terugkeer bij zijn gezin in Rotterdam. Haar opa wist daarna uit de handen van de bezetters te blijven en de oorlog tot het eind te overleven. En dan komt op 5 mei 1945 eindelijk de bevrijding!

Dat was voor velen een euforie, echter niet voor haar opa. Iedereen vierde de vrijheid, maar haar opa werd overspoeld door schuldgevoelens: ‘Waarom hij de oorlog had overleefd en de rest van zijn familie niet?’ Hij leefde weer in vrijheid maar van dit schuldgevoel is hij nooit vrij geweest.

Op 5 mei begon voor hem, zoals hij dat zelf altijd noemde ‘Het grote wachten’. Vanaf Bevrijdingsdag heeft hij elke dag van zijn leven hoop gekoesterd zijn ouders, broers en zussen, neefjes en nichtjes weer in zijn armen te kunnen sluiten. Door zijn beklemmende hoop heeft hij zich nooit vrij kunnen voelen. De rauwe waarheid is dat niemand van hen de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd.

Doordat haar moedige opa wel overleefde, bestaat zij, in alle vrijheid. Voor haar generatie, haar neven en nichten én hun kinderen is vrijheid een groot goed dat nooit als iets vanzelfsprekend zal worden aangenomen. Veel mensen zien niet meer in hoe bijzonder het is dat we al zo lang in vrede en vrijheid leven. Zij weet: “Ik heb geen oorlog meegemaakt, maar ik ben wel opgegroeid in het besef dat het bijzonder is om in vrede te leven.”

Alles van waarde is weerloos

Vrede, vrijheid – we wisten het al, maar het is het afgelopen jaar opnieuw duidelijk geworden – is uiterst kostbaar. En is kwetsbaar. De dichter Lucebert schreef in 1954 ‘Alles van waarde is weerloos, wordt van aanraakbaarheid rijk’. Vrijheid kunnen we niet ‘pakken’, niet vasthouden; we kunnen vrijheid wel áánraken of er door aangeraakt wórden. Hoe bewuster we ons in het hier en nu zijn van onze vrijheid, des te beter ervaren we die vrijheid. En inperking ervan merken we direct. Een virus kan zomaar, tenminste een jaar lang, roet in het eten gooien. Ook in Montferland. En alles wat we dan inleveren moeten we stap voor stap weer terugveroveren en opnieuw opbouwen. Het fundament van onze vrije samenleving is gelukkig robuust, en lijkt onaangetast. Voor hen die hiervoor zijn gestorven in de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties of vredesoperaties nadien, herdenken wij ieder jaar op 4 mei. Vrijheid is wat we elke dag opnieuw dienen te beschermen en te versterken.

Meer berichten

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden