‘Boerderij zonder luiken heeft blotebillengezicht’
VORDEN – Zesenveertig Achterhoekse boerderijen zijn voorzien van in totaal 486 opgeknapte dan wel nieuwe luiken. Het project van de Boerderijenstichting Achterhoek is donderdag in Vorden officieel afgerond.
Door Sander Grootendorst
Boerenzwaluwen jagen rond De Zelst op insecten, dat deden ze waarschijnlijk ook al in de veertiende eeuw. Zo oud is deze boerderij, even ten noorden van Vorden. Zoals zwaluwen bij het boerenleven horen, zijn luiken daar onlosmakelijk mee verbonden. De reden waarom hier donderdag 20 juni een select gezelschap op bezoek is: het Achterhoekse luikenproject wordt met de presentatie van een bijbehorende brochure officieel afgesloten.
San Smeets is bewoonster van De Zelst én bestuurslid van Boerderijenstichting Achterhoek. Haar boerderij deed niet mee aan het luikenproject, de boerderijen van de anderen die er in organisatorische zin bij betrokken zijn evenmin, benadrukt voorzitter René Spekschoor uit Zieuwent in zijn toespraak. “Dat zou niet integer zijn.”
Spekschoor legt uit waar de Boerderijenstichting (opgericht in 2019) voor staat: “We zetten ons in voor het behoud van historische boerderijen, interieurs en erven. We willen de eigenaren helpen met het behoud.” Vrijwilligers, donateurs en overheden (die subsidie verstrekken) helpen daarbij.
Een van de initiatieven van de stichting is de driejaarlijkse ‘mooiste-boerderijverkiezing’. Een ander initiatief is het luikenproject. “Het kon tot stand komen dankzij bijdragen van de gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Oost-Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk. De aanloop heeft wat lang geduurd, dat kwam onder meer door corona. Maar uiteindelijk is het toch gelukt om bij zesenveertig boerderijen, verdeeld over deze gemeenten, nieuwe luiken aan te brengen dan wel bestaande op te knappen of te vervangen. De laatste zijn vorige week opgeleverd.”
In totaal is met het project 250.000 euro gemoeid. “Het Achterhoekse bedrijfsleven profiteert ervan: aannemers, timmerlieden, schilders. Een fiks deel van de subsidie komt in de vorm van belasting dus ook weer terug bij de overheid…” De boerderij-eigenaren hebben zelf trouwens meebetaald, en meegeklust.
“Luiken hadden vroeger een beschermende functie”, zegt projectleider Lianne de Laat. “Om koude en warmte buiten te houden. En… om gespuis te weren.” Maar die functie ging in de loop der tijd verloren, de luiken werden verwaarloosd, ze versleten en werden steeds vaker verwijderd. “Of er kwamen nieuwe, grote ramen in de boerderijen, waardoor de luiken niet meer pasten.”
Noodklok
Bovendien verdwenen veel boerderijen van de kaart, mede omdat steeds meer landbouwers ermee ophielden, een trend die nog gaande is. De Laat: “Zo’n twintig jaar geleden werd de noodklok geluid. In zestig jaar tijd bleek meer dan de helft van de historische boerderijen verdwenen. Sindsdien is er meer belangstelling voor agrarisch erfgoed en er kwam geld beschikbaar voor behoud.” Organisaties als de Boerderijenstichting zijn nodig om het tij daadwerkelijk te kunnen keren.
Het luikenproject heeft in die zin ook symbolische waarde. “Je maakt de boerderijen letterlijk weer zichtbaar. Luiken zijn beeldbepalend. Een boerderij voorzien van luiken is zoveel fraaier dan een boerderij zonder.” De beelden op het scherm in de ontmoetingsruimte van De Zelst tonen dat aan. Er komen foto’s voorbij van toen (zonder luiken) en nu (met luiken). “Prachtig hè”, zegt voorzitter Spekschoor bij het fotoduo van een boerderij aan de Hallerweg in Ruurlo “Zonder luiken is het echt een blotebillengezicht”, zegt De Laat.
Na de eerste oproep, in 2019, meldden zich meteen vierhonderd kandidaten. De stichting onderzocht of zij aan de voorwaarden voldeden, zoals dat de boerderij moest dateren van vóór 1965; en er moesten (aantoonbaar met beeldmateriaal) oorspronkelijk luiken hebben gehangen – voorts moest de boerderij zichtbaar zijn vanaf de openbare weg.
Het eindresultaat: aan zesenveertig boerderijen hangen bij elkaar opgeteld weer 482 luiken, geschilderd in verantwoorde kleuren. De Laat acht het niet uitgesloten dat het project een vervolg krijgt. “Daar krijgen we vaak vragen over.” Oude luiken weer als nieuw, het werkt inspirerend.
Kleur
Wethouder Wilko Pelgrom ontvangt uit handen van de voorzitter als eerste de brochure De Achterhoek wordt mooier. Impressies van een bijzonder luikenproject. “Ik doe dat namens de gemeente Bronckhorst, maar ook namens de hele Achterhoek”, zegt Pelgrom. “Zelf ben ik een kind van deze streek, ik kom uit Drempt, dan woon je tussen de landgoederen. Je kende al die boerderijen en wist precies welke boer bij welk landgoed hoorde. Je zag het ook aan de kleur van de luiken. Maar wanneer een boer zijn eigen boerderij van de landgoedeigenaar had gekocht, was het eerste wat hij deed de kleur erafhalen. Om aan iedereen te laten weten: ik ben nu zelfstandig.” De laatste jaren is daarin volgens Pelgrom een kentering gekomen: de bewoners zijn trots op hun historische omgeving en dus ook op de link met de landgoederen.
Wat de wethouder vertelt over de betekenis van luiken in tijden van rouw, komt Vordenaar G.J.W. Zweverink bekend voor. "Als er iemand overleden was, gingen de luiken vijf dagen dicht. Nou ja, niet helemaal dicht, maar half. Op de dag van de begrafenis werden ze weer geopend.” Die gebruiken zijn verleden tijd. "Ik sluit de luiken ook niet meer niet elke avond zoals vroeger. Het overgordijntje dichttrekken is nu voldoende.”
Zweverink is deelnemer aan het project. "De luiken van mijn huis aan de Hengeloseweg waren beschadigd door de storm. Toen las ik over dit project en besloot me aan te melden. Ze hangen er weer netjes bij en zijn mooi groen geschilderd.”
Nog even vragen waar zijn drie voorletters voor staan: "Gerrit Jan Willem”, zegt Zweverink. "Echt Achterhoeks.”
Echt Achterhoeks, net als die boerderijluiken.
