Predikant Folkert de Jong in de Zuiderkerk in Aalten. Foto: Roos van Ketel
‘Naastenliefde begint thuis, maar daar eindigt het niet'
AALTEN – Nederlandse kerkleiders hebben zich vorige maand uitgesproken tegen het extreemrechtse gedachtegoed met de verklaring ‘Evangelie en extreemrechts gaan niet samen’. Door 843 predikanten en theologen en nog eens 488 andere gelovigen ondertekend, heeft het document voor de nodige ophef gezorgd in de Christelijke geloofsgemeenschap en daarbuiten. Een interview met Folkert de Jong, predikant van de Protestantse Kerk in Aalten en een van de initiatiefnemers van de verklaring: ‘De kerk heeft zich te lang stilgehouden’.
Door Guus Helle
Om bij het begin te beginnen: wat is uw motivatie om de verklaring op te stellen en u uit te spreken tegen het extreemrechtse gedachtegoed?
“Het is begonnen met de verkiezingsuitslag in november, toen de PVV de grootste partij is geworden. Dat raakte mij erg, ik schrok ervan. Dat een partij die het consequent heeft over complottheorieën als omvolking, met een partijleider die meerdere keren heeft gezegd Artikel 1 van de grondwet te willen afschaffen, zoveel invloed krijgt. Ik dacht, welke kant gaat dit op? Het botst met mijn geloof. Want als Jezus zegt: ‘Heb God lief boven alles en uw naaste als uzelf’, dan botst dat op het moment dat je mensen consequent neerzet als parasieten van de samenleving. En dat is hoe Wilders Marokkanen, moslims en migranten in het algemeen neerzet.
Ik verwachtte dat de kerk, die kort daarvoor zich heel stevig heeft uitgesproken tegen antisemitisme, op zou staan en 'nee’ zou zeggen tegen islamofobie, racisme en vreemdelingenhaat. Maar ik hoorde helemaal niets. Ik ben het gesprek aangegaan met collega's van mij, gelijkgestemden, om vervolgens het dagelijks bestuur van de Protestantse Kerk Nederland te overtuigen in beweging te komen. We wilden graag in gesprek, want wij vinden dat de kerk hier iets over moet zeggen. En dat vinden we niet zozeer omdat de kerk een gigantische invloed heeft. Niemand boeit het wat de kerk zegt. Dit is iets voor onszelf, als Christenen. We moeten ons afvragen: wat is onze boodschap? Wat is ons verhaal eigenlijk? Zij dachten er echter anders over: dat de invloed van extreemrechts na de volgende verkiezingen zou overwaaien en een verklaring zou zorgen voor polarisatie binnen de kerk. Wij, de initiatiefnemers, vonden dat er toch iets gedaan moest worden.”
Wat is het doel van de verklaring, waarom is dit een belangrijke boodschap?
“Het doel is in gesprek te raken met andere Christenen, de verklaring is voor hen bedoeld. De bijbel staat vol van passages die zeggen dat we moeten opkomen voor de wees, de weduwe, voor de vreemdeling. Dus als we zeggen dat we de naaste liefhebben zoals onszelf, als we dat geloven, moeten we dat ook uitdragen.
Dus het gesprek aangaan met onze eigen leden, want er zijn heel veel mensen binnen onze kerk die op PVV of FvD hebben gestemd. Terwijl we ook mensen hebben in diezelfde kerken met een migratieachtergrond. Er zijn 1 miljoen Christelijke migranten in Nederland. Wilders en andere partijen gaan niet alleen maar achter moslims aan, maar ook migranten in het algemeen. En dat raakt leden van onze kerk.
Dat is waar ik het over wil hebben: wat zijn je uitgangspunten? Waarom geloof je dingen en wat betekenen die dingen voor je dagelijks leven? Als jij gelooft dat migranten en moslims er minder toe doen, in de kern minder menselijk zijn, dan botst dat. Dat klinkt hard, maar dat botst met mijn geloof. Wij zeggen in de verklaring dat wij geloven dat ieder mens geliefd, gekend en gewild is door God. Het Christelijk geloof begint met dat je geliefd bent door God. Zo geliefd dat Hij zelf naar aarde kwam.”
U heeft een duidelijke visie. Toch zijn er mensen die zeggen dat de kerk zich niet moet bemoeien met politiek. Dat hoe iemand stemt even persoonlijk is als iemands geloof.
“Op het moment dat jij gelooft in Jezus, en Jezus zegt ‘heb je naaste lief zoals jezelf’, dan kan je dat niet meer alleen in je eentje geloven, dan heeft het gevolgen voor je dagelijks leven. En dus ook voor je politieke keuzes.
Het is heel populair om dat te zeggen, ‘mijn geloof is persoonlijk’, maar ik word er altijd wat kriebelig van. Het klopt wel, het is jouw band met God. Maar als het geen enkele invloed heeft op hoe je in het leven staat, hoe je om je heen kijkt, dan kan je het evengoed laten.
Maar dat is gewoon niet hoe het Christelijk geloof werkt. En zo werkt de wereld ook niet. Hetzelfde geldt voor de politieke keuzes die je maakt. Je kunt inderdaad zeggen 'daar moet je je niet mee bemoeien, het is iedereen zijn eigen keuze’. Maar dat is gewoon onzin. Want jouw politieke keuzes hebben gevolgen voor anderen. Als je een politieke keuze maakt, dan neem ik aan dat je daarin meeneemt wat de gevolgen zijn van die keuze. Als dat niet zo is, dan vind ik dat eigenlijk best kwalijk.”
Met de verklaring spreekt u zich duidelijk uit tegen het extreemrechtse gedachtegoed. Wat gebeurt er als u dat niet zou doen? Waar bent u bang voor?
“Dat is een hele goeie. Ik was bang dat er dan vanuit een soort van stilzwijgendheid geaccepteerd wordt dat het Christelijk geloof gekaapt wordt door rechtsextremistisch gedachtegoed. Er wordt in die kringen vaak gesproken over de Joods-Christelijke cultuur, dat wordt er met de haren bijgesleept. En dat is niet nieuw, de Klu Klu Klan ziet zichzelf als een protestantse beweging. En het nationaalsocialisme was ook een protestantse beweging. Dus je ziet het in de geschiedenis, dat extreemrechts het Christelijk geloof probeert te gebruiken voor hun doeleinden.
Mijn angst was dat stilzwijgend geaccepteerd zou worden dat je Christen kunt zijn en een hekel hebt aan Moslims. Of dat je Christen bent en tegelijkertijd jouw migrantenbuurman kan haten. Of dat je als Christen kan geloven in de omvolkingstheorie. Zonder dat het überhaupt bevraagd zou worden.”
U heeft veel reactie gekregen vanuit de Nederlandse geloofsgemeenschap, vaak positief, maar ook met kritische opmerkingen, bijvoorbeeld dat het polarisatie aanwakkert. Hoe denkt u hierover?
“In zekere zin klopt dat, daar kan ik ook weinig anders van maken. In deze mate vind ik dat verantwoord. Omdat je anders stilzwijgend accepteert dat iets is zoals het is. Er is al veel polarisatie aan de gang. We hebben een regeringspartij die al jarenlang minderheden bedreigt en in een hoek zet. Daar wat van zeggen kún je polarisatie noemen. Maar het is toch ook gek dat Jezus' woorden over naaste liefhebben en zorgen voor de wees, de weduwe, en de vreemdeling een 'polariserend idee' zou zijn.
Ergens vind ik het ook niet helemaal eerlijk om direct te wijzen op polarisatie. Iemand van de initiatiefnemers, vergeleek het met gepest worden op school: als je ziet dat iemand wordt gepest, dan grijp je in en zeg je tegen degene die aan het treiteren is ‘je moet stoppen’. Daarmee creëer je al polarisatie.
Ik snap de zorg die mensen uiten wel. Toch vind ik het niet zo dat op het moment dat je niks zegt, dat je daarmee de polarisatie niet vergroot. Alleen doe je het dan onderhuids en in de onduidelijkheid. Ik heb liever dat mensen weten waar ik voor sta en in gesprek gaan met me. Dat heb ik altijd ten alle tijd liever gehad.”
Eén vraag die is opgeworpen is: waarom dit onderwerp, waarom niet de oorlog in Gaza bijvoorbeeld, of een andere kwestie die in de wereld speelt?
“Waarom hebben we het niet over ananas op pizza? Je kunt je natuurlijk altijd afvragen waarom we het hierover hebben. Maar ik vind het vrij duidelijk dat het hierover moet gaan hebben, vanwege de politieke situatie die nu in het land bestaat.
Leden van onze groep zijn ook bezig met Gaza en Israël. Ik heb daar ook wel een mening over. En ik vind dat dat gesprek ook gevoerd moet worden in de kerk. Maar daar heb ik het nú niet over. Als je wiskundeles geeft, dan ben je op dat moment niet bezig met Nederlands onderwijs. Het is allebei belangrijk, maar de vraag ‘waarom ben je niet bezig met die andere misstand?’, dat heet whataboutism: je probeert de discussie te omzeilen. En ik heb daar een hekel aan.”
U benoemt graag in gesprek te gaan met andersdenkenden. Stel dat iemand uit uw geloofsgemeenschap naar u toekomt en zegt dat alleen naastenliefde en vredelievendheid de problemen van Nederland niet oplossen. Dat er keuzes gemaakt moeten worden. Wat zegt u hierop?
"Ik zou eerst zeggen, laten we eens koffiedrinken. En ik zou vragen naar de omstandigheden van waar deze persoon in leeft. Dat is hetzelfde als in een geloofsgesprek. Een belangrijke vraag is altijd: waarom vraag je dat? En wat speelt er nu in je leven dat je deze vraag stelt?
Daarnaast zou ik zeggen dat het klopt: naastenliefde is niet één op één in goed beleid om te zetten, want je hebt dan ook te maken met waarden als 'rechtvaardigheid' en 'haalbaarheid'. Ik zou daarom als overheid uitgaan van 'menselijke waardigheid' als waarde voor goed beleid: mensenrechten respecteren, eerlijk zijn over dilemma's, en niet bij een huizentekort asielzoekers de schuld geven. Dat is gewoon gemakzuchtig en een beetje onnozel, asielzoekers hebben de afgelopen jaren geen huizenbeleid geschreven. In de verklaring staat dat ook: gemakzuchtige politiek is schadelijk en het is belangrijk om ons daartegen te verzetten.
Toch zijn er conservatieve predikanten die stellen dat het nodig is prioriteit te stellen in naastenliefde, dat liefde aan een buurman niet gelijk moet worden gesteld aan liefde voor iemand uit een ver land.
"Dat is een heel creatieve interpretatie van de Bijbel. Neem bijvoorbeeld het verhaal van de barmhartige Samaritaan. Degene die hielp, die barmhartig was, was in het verhaal juist niet de buurman van degene die hulp nodig had. En als je ook kijkt naar de geschiedenis van de kerk, in de Romeinse tijd. Dan zie dat in Rome geld werd ingezameld voor armlastige geloofsgemeenschappen in Jeruzalem. Zij zetten zich in voor mensen die ze niet zien, die ze niet kennen, waar ze geen persoonlijke band mee hebben. Dat was een innovatie van het Christendom, deze vorm van naastenliefde. Dus zoiets als prioriteit stellen aan het geven van naastenliefde is flauwekul.
Toch snap ik in zekere zin het standpunt dat deze predikanten maken wel. In het Engels zeggen ze ‘charity starts at home', en ik geloof ook dat naastenliefde thuis begint. Dus in die zin is het waar: je begint en oefent altijd met de mensen om je heen, dat je die op de goede manier liefheeft. En laten we eerlijk zeggen, dat vindt iedereen al ingewikkeld genoeg. Maar als je zegt daar eindigt het ook, dan klopt dat gewoon niet. Naastenliefde begint thuis, maar daar eindigt het niet.”