80 jaar vrijheid - De bevrijding van de Achterhoek

ACHTERHOEK  - Dit jaar vieren we in heel Nederland 80 jaar vrijheid. Een bijzonder jaar waar we met z’n allen bij stilstaan. De Achterhoek is al in maart en april 1945 bevrijd. Daarom is er vanaf het vroege voorjaar van alles te doen! Herdenk, beleef en ontdek de verhalen van toen op de plekken van nu. Van herdenkingen en festiviteiten tot vele routes langs bijzondere plekken bij jou in de buurt. Kijk op achterhoek.nl/vrijheid.

Wat eraan voorafging
Net voor de dagen in dit overzicht wordt Doetinchem gebombardeerd. Dit heeft een grote impact op de regio. Hier zijn verschillende foto’s van gemaakt door J.C.W. Massink uit Doetinchem, te vinden op de beeldbank van ecal.nu als je zoekt op ‘binnenstad massink’.

Onder de naam Operatie Plunder steken de geallieerden op 24 maart tussen Rees en Wezel de Rijn over, leggen een pontonbrug aan en gaan richting de Achterhoek. Strategisch gezien willen ze eerst naar het noorden van de Achterhoek trekken vanwege het Twentekanaal én om de Duitsers af te snijden. Plaatsen als Doesburg worden daarom later pas bevrijd.
De autobaan in aanleg, waarvan de bouw in 1942 werd stilgelegd, is in 1945 omgevormd tot een stelling (verdedigingslinie).

-> Bezoek de theatervoorstelling ‘Als de oorlog komt’ op 28 t/m 30 maart bij Amphion Filmhuis in Doetinchem

Canadese militair in rupsvoertuig in Doetinchem [M.M. Dean]

25 maart 1945
De enige manier om de Achterhoek binnen te vallen, is via het dorp Megchelen. Dit wordt de poort naar de Achterhoek. Dit komt, omdat de geallieerden de Oude IJssel als obstakel zien. Daarnaast hebben de Duitsers ten zuiden van Megchelen het gebied ‘de Hetter’ onder water gezet. Megchelen had ook een brug over de Oude IJssel, namelijk bij huis Landfort.

Doktersvrouw Natalie Westerbeek van Eerten-Faure in Hummelo schrijft in haar dagboek: ‘Een ellendige nacht, vol angst en onrust. Aanhoudend vielen bommen of knalden granaten. Niemand sliep. In de ochtend is het rustig. We zitten met open deur aan de ontbijttafel. Een stuk of acht bommenwerpers of jagers boven ons. Lous en Lex rennen naar buiten. Opeens zie ik Lous gezicht vertrokken van angst: “Dekken!” We rennen naar de gang en kelder. Het giert boven ons, een geweldig salvo van schoten, eenige donderende slagen, rook. Verder zien we niets. ’t Is voorbij. Daar komen de eerste ongeluksboden. ’t Nieuwe hospitaal Enghuizen is beschoten.’ Een deel van de patiënten is afkomstig uit Doetinchem en zij hebben de bombardementen aldaar meegemaakt.

-> Bezoek het concert It’s All About Freedom van de Koninklijke Luchtmacht op 27 maart bij ’t Timpke in Borculo

26 maart 1945
De geallieerden bereiken het dorpje Millingen. In Dinxperlo is een grote aanval van Jabo’s (Duitse jachtvliegtuigen), waarbij de tapijtfabriek in vlammen op gaat.

Theo Geurts wil brood naar zijn tante in ’s-Heerenberg brengen en als het even rustig is, springt hij op de fiets vanuit Stokkum. Hij schrijft: ‘Toen heb ik het gauw gedaan per fiets, want zij had groot gebrek aan brood, doch onderweg heb ik ook angst genoeg gehad. De granaten gierden door de lucht en de Jabo’s scheerden overal door de lucht, doch ik wilde niet teruggaan, om dan uitgelachen te worden. Toen ik het brood goed had overgebracht en naar huis ging, wilde een Duitsche soldaat mij de fiets nog afnemen. Hier kreeg hij echter geen kans voor. Hij had er al eenige fietsen bij een boom staan. Toen ik thuis kwam was ik echter blij dat dit achter de rug was.’

-> Eet en loop mee bij de Vrijheidsmaaltijd op 5 mei in Dinxperlo

27 maart 1945
De geallieerden bereiken de autobaan en stuiten op zware weerstand, terwijl de planning is om in de namiddag de Nederlandse grens te bereiken. De wegen zijn vol van mensen die weg willen uit Duitsland. Er lopen Russen, Italianen, Belgen, Fransen en Nederlanders rond. ‘We hebben op de Boterdijk (Aalten) twee Russen uit Oekraïne ontmoet. We spraken met hen en vroegen hoe de toestand in Duitsland was. “Boem, boem, boem, Americano, weg, weg” was alles wat ze konden zeggen. We gaven ze wat tabak waarmee ze dolblij waren’, schrijft Peter van Essen.

-> Kom naar het Bevrijdingsfeest met oude legervoertuigen op 30 maart in Aalten

28 maart 1945
In de nacht van 27 op 28 maart wordt de autobaan veroverd. Om 4.00 uur bevrijden de geallieerden ook de eerste boerderijen op Nederlands grondgebied. De Duitse soldaten verschuilen zich in huizen en boerderijen, waarop de geallieerden Crocodile-vlammenwerptanks inzetten. Hierdoor gaat menig huis en boerderij in vlammen op. Omstreeks 15.00 uur is Megchelen veroverd. Het eerste dorp in Nederland boven de rivieren is bevrijd! De bedoeling van de geallieerden is de brug over de Oude IJssel bij huis Landfort te veroveren. Dit gaat gepaard met zware gevechten, waarbij het koetshuis van Landfort zwaar beschadigd wordt. Als het gebied veroverd is door de geallieerden, is de brug opgeblazen.

Ook in Stokkum blijft het onrustig en Geurts schrijft: ‘In de nacht zijn weer veel granaten gevallen en er was trommelvuur. In de avond moesten we hals over de kop de kelder in. We horen de kanonnen blaffen en zelfs de machinegeweren ratelen.’

-> Woon de dubbellezing 80 jaar vrijheid bij op 28 maart in Huis Landfort in Megchelen

29 maart 1945
In de nacht leggen de geallieerden een noodbrug aan over de Oude IJssel. In de ochtend wordt Anholt ingenomen. In de middag volgt Voorst en kan de opmars richting Dinxperlo beginnen.

In Netterden gaan de beschietingen de hele nacht tot ca. 7.00 uur door. Theo Bluemer schrijft in zijn dagboek: ‘Als we het dorp (Netterden) bezichtigen blijkt uit alles dat het de bedoeling van de geallieerden is geweest om de wegen en de kruispunten onder vuur te houden zoodat er geen troepenvervoer, van en naar Emmerik, over Netterden kon geschieden. Overal zijn de inslagen in de weg en de naaste omgeving ervan te zien. Ruw geschat zijn er deze nacht wel 700 granaten op Netterden afgevuurd’.

-> Doe mee aan de grensoverschrijdende wandeltocht Walk in Freedom op 29 maart in Dinxperlo

30 maart 1945, Goede Vrijdag
In de ochtend trekken de Canadezen vanuit Megchelen het dorp Netterden binnen. Vanuit Voorst worden Bontebrug en Breedenbroek ingenomen. Aan het einde van de middag is Gendringen aan de beurt. In de nacht van 29 op 30 maart 1945 vertrekt de Engelse 53^ste Divisie vanuit Bocholt om door te stoten naar Winterswijk, Vreden en Gronau om de bruggen over rivier de Dinkel te bezetten. In het Woold (Winterswijk) zitten fanatieke Duitsers verschanst. De geallieerden proberen er met ongeveer zestig tanks Nederland binnen te komen. De gevechten duren van de ochtend tot laat in de middag en de geallieerden verliezen tien M4 Shermantanks. In de volksmond is sprake van een tankslag, hoewel alleen de geallieerden tanks hadden. Bij de gevechten komen negen Britten om het leven en 16 Duitsers, waarvan er zeven nog geen 18 jaar oud zijn.

Een paar uur later komen de Engelsen de grens bij Aalten over. Op de Bocholtseweg ligt een grote boom dwars op de weg. Er komt een opstopping. Boeren uit de omgeving helpen met zagen om de boom weg te krijgen. ‘Toen de Tommy’s (geallieerde soldaten, Engelsen) zagen wat de boeren deden ging boven in de tank “de kleppe los” en er werden sigaretten en chocolade uitgedeeld. We waren knettergek van vreugde’. Ten zuiden van Aalten wordt ineens weer gevochten. Het blijkt dat Duitsers zich achter de spoorlijn hebben verschanst en felle tegenstand bieden. Bij de bevrijding van Aalten laten tien Britten het leven. [Horst, p. 188 e.v.]

-> Bezoek de tentoonstelling Tankslag Woold op 29 en 30 maart in de Jacobskerk in Winterswijk

31 maart 1945
Deze ochtend wordt Varsseveld ingenomen zonder noemenswaardige gevechtshandelingen. In het bevrijde Ulft komt een noodbrug over de Oude IJssel. Terborg wordt onder vuur genomen met artillerie en terugtrekkende Duitsers gooien handgranaten in winkels aan de Hoofdstraat. Na de ‘tankslag’ in het Woold wordt Winterswijk bevrijd.

In de middag wordt er in Eibergen bij de Viersprong zwaar gevochten. De Duitsers proberen de brug over de Berkel te verdedigen. Langs de Haaksbergseweg liggen tweehonderd soldaten en aan de Rekkenseweg een stervormig stelsel van loopgraven. Om 11.00 uur slaan de granaten in en de bewoners proberen in de kelders te schuilen. Ook jachtvliegtuigen komen al gierend en schietend over. Einde van de middag bereiken de Engelsen de Viersprong. Een tank wordt geraakt door een Panzerfaust. In de nacht gaan de gevechten nog door maar de volgende dag, Eerste Paasdag, rijden de Engelse tanks Eibergen binnen.

-> Beleef muziek, beeld en verhalen tijdens het Bevrijdingsconcert op 10 mei bij ’t Spieker in Eibergen

Canadese soldaten op het St. Jorisplein in Terborg op weg naar Gaanderen [M.M. Dean]

1 april 1945, Eerste Paasdag
De stad Doetinchem ligt grotendeels in puin door de bombardementen van 19, 21 en 23 maart 1945. De Duitse bezetter brengt de stad in staat van verdediging en de toegangswegen worden geblokkeerd met tramwagons die gevuld worden met beton. Er is om Doetinchem een soort gracht gegraven om tanks tegen te houden. In de loop van de dag bereiken geallieerden de buitenwijken van Doetinchem. De hele dag worden granaten afgeschoten op Doetinchem. De Duitsers blazen de Wijnbergse brug op en ook enkele wegen worden opgeblazen.

In Vorden arriveren aan het einde van de ochtend de eerste Canadezen. In de middag komen er meer geallieerden en wordt er nog geschoten. Tegen 16.00 uur is Vorden bevrijd en ook de B.S. komen in actie. Ze arresteren alle NSB’ers en landwachten, die opgesloten worden in het politiebureau.

Als in Stokkum bekend wordt dat de bevrijding een feit is, komen de inwoners van Stokkum uit hun kelders. Moeder en dochter Welling komen vanuit ’s-Heerenberg naar Stokkum fietsen met oranjelinten in de haren en vertellen dat het in ’s-Heerenberg groot feest is. De inwoners aldaar verdringen zich om de Tommies. De inwoners van Stokkum hadden geen Duitse soldaat meer gezien, maar ook nog geen geallieerde soldaat. Toch komen er nog een aantal Duitse soldaten langs die de weg vragen naar Voorthuizen (Duitsland). Vanaf het Klaphek in Stokkum komen rond de middag de verkenningswagens van de Tommies binnenrijden in Stokkum. Er wordt chocolade en sigaretten uitgedeeld. In de avond staat heel Stokkum vol met geallieerde voertuigen. Er wordt een grote tentkeuken ingericht en een koe geslacht. ‘Wij aten namiddag ook voor ’t eerst in langen tijd weer echt wittenbrood. Het smaakt als koek’. [Geurts]

->Bekijk oude beelden tijdens de Expositie 80 jaar vrijheid van 1 t/m 3 mei bij het Old Vorden Huus in Vorden

2 april 1945, Tweede Paasdag
In de buitenwijken van Doetinchem wagen sommige mensen hun schuilplaatsen te verlaten en de Canadezen te begroeten. Het is nog erg gevaarlijk want er zijn nog steeds Duitsers die het niet opgeven. Ook in de binnenstad wordt hevig geschoten. Om vijf uur in de middag laten de Canadezen vlammenwerpers komen en na deze actie geven de Duitsers zich over. In Hengelo worden de inwoners gewekt door een ononderbroken stroom van militaire voertuigen die vanaf de Hummeloseweg het dorp inrijdt. Ook veel soldaten op Harley-motoren en enkele brencarriers. De soldaten delen chocolade, sigaretten en zeep uit.

Een aantal meisjes worden in Borculo uit de feestende massa gehaald omdat een toeschouwer zegt: ‘Ik geloof dat een van die grieten is wel eens met een Duitser op stap is geweest’. Deze opmerking is voldoende om de meisjes ondanks protesten de hoofden kaal te scheren. [Berendsen, p. 122]

‘Zoo is dan onze bevrijding gekomen, van het ondragelijke juk, waaronder wij nu ongeveer 5 jaren gezucht hebben. Vooral de laatste weken waren ontzettend met al die granaten, vliegmachine’s, kanonnen, en dat verschrikkelijke trommelvuur. Wie dat niet heeft meegemaakt, kan zich daarvan geen denkbeeld maken, hoe men circa 7 weken doorbrengt tusschen het vuur der Engelschen en dat der Duitschers artellerie. Dat daarbij zoo weinig slachtoffers zijn gevallen, kunnen we alleen aan God dank zeggen, die Stokkum toch wel voor het ergste bewaard heeft. De vlaggen wapperen nog overal, en overal klinkt weer Oranje boven, Oranje boven. Leve Wilhelmien’. [Geurts]

Op 2 april wordt Wehl bevrijd en op 3 april nog Didam, Loil en Nieuw-Dijk.

->Bekijk de film Grenzeloos Verraad met meet & greet na afloop op 6 april bij de Schouwburg in Lochem

Nawoord
Na de dagen uit dit overzicht worden nog meer Achterhoekse plaatsen bevrijd, zoals Doesburg, Zutphen en Lochem. Het aantal mensen dat nog een filmrolletje voor het maken van foto’s in huis had, is zeer beperkt. Het was verboden om foto’s te maken van legervoertuigen en soldaten. In 1944 werd ook het maken van foto’s buiten huis verboden. Hierdoor is het aantal foto’s zeer beperkt.
Voor het schrijven van deze chronologie is vooral gebruikgemaakt van dagboeken. De dagboeken kun je inzien bij Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers. De bronnenlijst is te vinden op achterhoek.nl/vrijheid-bronnenlijst.

Liberation Route

Op deze kaart van de Achterhoek staat de rondgaande route in de Achterhoek, onderdeel van het project Liberation Route Europe Achterhoek. De Liberation Route Europe is een transnationaal gedenkteken. Het is een route die herdenkingsplekken en verhalen in Europa met elkaar verbindt. Verhalen die nooit vergeten mogen worden, worden op deze manier met elkaar gedeeld en doorgegeven. Een deel van de Liberation Route Europe loopt door de Achterhoek. Per gemeente zijn er lokale wandelingen gemaakt, zodat het lokale verhaal ook verteld wordt. Kijk op achterhoek.nl/Liberationroutes-Achterhoek

Stap in de voetsporen van de bevrijders!

In de tv-serie én de bijbehorende podwalk ‘In de voetsporen van de bevrijders’ wordt de geschiedenis tot leven gebracht met gidsen Linda Geerdink en Erik van der Pol. Je kunt de indrukwekkende tv-serie volgen bij Omroep Gelderland en de routes zelf wandelen met de Omroep Gelderland Podwalk App.

Acht audiowandelingen langs historische locaties. In de Achterhoek zijn dit Doetinchem en Zutphen, maar ook in Groesbeek, Arnhem, Heteren, Opheusden, Wilp en Wageningen volg je de verhalen rondom de bevrijding.Verhalen van ooggetuigen en belangrijke gebeurtenissen die zich in de bevrijdingsdagen afspeelden.Een unieke ervaring waarbij de geschiedenis als een film tot leven komt, puur door te luisteren en te wandelen.

Download de app ‘In de voetsporen van...’ in de App Store of Google Play en ga zelf op ontdekkingstocht! Meer informatie? Kijk op achterhoek.nl/vrijheid-podwalks.

80 jaar Vrijheid in de Achterhoek wordt mede mogelijk gemaakt door Provincie Gelderland.